Gibraltarska zagadka

„Z najwyższym żalem informuję Pana, że samolot, którym generał Sikorski powracał z Gibraltaru do Anglii, spadł w morze o godzinie 23.00, tuż po starcie. Generał Sikorski oraz wszystkie towarzyszące mu osoby zginęły, w tym pani Leśniowska, generał Klimecki, pułkownik Marecki, M. Kułakowski, por. Ponikiewski, pułkownik Cazalet, pułkownik Gralewski, kurier z Warszawy. Wyłowiono z morza zwłoki generała Sikorskiego. Inne ciała nadal oczekują na identyfikację. Jednocześnie chciałbym wyrazić swój głęboki smutek i żal spowodowany koniecznością przekazania Panu tej informacji o straszliwej tragedii, jaka spotkała nasz naród i ojczyznę”

Sikorski w Gibraltarze

Depesza tej treści została nadana krótko po północy dnia 5 lipca 1943 roku, przez pełniącego w tym czasie funkcję szefa polskiej Misji Morskiej na Gibraltarze porucznika Ludwika Łubieńskiego, do przedstawicieli Rządu RP w Londynie.

Mimo upływu lat, (w przyszłym roku obchodzić będziemy okrągłą 70 rocznicę tych tragicznych wydarzeń) katastrofa gibraltarska nadal nie doczekała się wiarygodnego wyjaśnienia a wiele szczegółów wydarzeń z dnia 4 lipca 1943 nadal owianych jest tajemnicą. Zaraz po katastrofie zostało przeprowadzone przez Brytyjczyków śledztwo, w wyniku którego przedstawiono oficjalną wersją zdarzeń i uznano, że był to wypadek. Niestety śledztwo to nie było przeprowadzone w sposób rzetelny, a jego główne ustalenia zostały wkrótce podważone.

Podjąłem się tego tematu ze względu na pewne nowe, aczkolwiek nie poparte mocnymi dowodami, to jednak mające dość przekonujące uzasadnienie w postaci licznych poszlak, teorie dotyczące śmierci generała wskutek zamachu, tudzież sabotażu, pojawiające się w publikacjach popularno – naukowych od kilku lat. Ciekawa mogłaby być również próba odpowiedzi na pytanie czy, i jeżeli tak to na ile, uprawdopodobnienie tej teorii mogłoby wpłynąć na kształt stosunków polsko – brytyjskich.

Prof. Adam Pragier – wykładowca i doctor honoris causa PUNO – jako adwersarz „Kultury” i Juliusza Mieroszewskiego

Wprowadzenie

Przedmiotem mojego zainteresowania jest postać wybitnego profesora skarbowości polskiego Wydziału Prawa w Oxfordzie, a następnie Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie, doctora honoris causa tej uczelni. Postaram się zarysować osobowość Adama Pragiera jednak nie przez pryzmat jego działalności naukowej. Nie czułbym się w pełni kompetentny w tej mierze. Podobnie jak nie koncentruję się na wątku jego aktywności w ruchu masońskim. Spróbuję ukazać go właśnie jako „rycerza wolności” – niezwykle aktywnego pisarza politycznego, reprezentanta wyrazistej linii ideowej będącej częścią cieszącego się wielkim pluralizmem wewnętrznym zjawiska jakim była Druga Wielka Emigracja lat 1945 – 1990. Dodajmy, że była to linia dominująca, moim zdaniem z różnych powodów w piśmiennictwie historycznym niedoceniana, a nawet czasami przedstawiana w sposób stronniczy i wypaczony. Ta sytuacja stanu badań skłoniła mnie do przedstawienia poglądów Pragiera w konfrontacji z jego głównym – o wiele lepiej przyswojonym polskiej pamięci historycznej – oponentem, Juliuszem Mieroszewskim.

Adam Pragier

Referat ten stanowi rodzaj raportu badawczego i związany jest z przygotowaniem większej pracy „Pandora” versus „Londyńczyk”. Juliusz Mieroszewski i Adam Pragier. 1950 – 1976. Fragment tego opracowania, będący rozwinięciem wątku wydarzeń roku 1956 w dyskusji obu publicystów, prezentowałem podczas sesji zorganizowanej w 50 rocznicę powstania poznańskiego w University College London – School of Slavonic and East European Studies „Revolt but no Rising? 1956 in Poland” pt. “Pandora” versus “Londyńczyk”. Controversy between Adam Pragier and Juliusz Mieroszewski about 1956 and beyond. Muszę dodać, że dominujące jednak ciągle w świecie badań nad powojenną emigracją „mody”, przyzwyczajenia i tendencje utrudniają stworzenie warunków do pełnego opracowania i przedstawienia fascynującego mnie problemu. Tym chętniej korzystam z okazji, aby traktując związki prof. Pragiera z PUNO jako pretekst i punkt wyjścia, podzielić się dotychczasowym stanem poświęconych mu dociekań.

Zacznę od pewnego, koniecznego moim zdaniem, wyjaśnienia o charakterze osobistym.

Emigracja - polskość możliwa

Współpraca Uniwersytetów Jagiellońskiego oraz PUNO stanowi element szerszego wyzwania, którego znaczenie jest, nie waham się użyć tego słowa, cywilizacyjne. Wyzwaniem tym jest przywrócenie intelektualnej obecności myśli emigracyjnej, zwłaszcza tej powstałej w Wielkiej Brytanii.

Rada Trzech
- reprezentacja polityczna emigracji w Anglii

Problemem, który pojawia się już jednak na samym początku tak postawionej kwestii jest sam przymiotnik "emigracyjny"; "emigracyjny", a więc niszowy, stojący poza głównym nurtem wydarzeń, zmarginalizowany. Taka też jest najczęstsza recepcja myślicieli emigracyjnych - jako przedstawicieli, co najwyżej, nieco dziwacznego folkloru; podczas gdy tu, nad Wisłą rozwijał się rzeczywisty nurt refleksji, oni trwali w odseparowaniu od rzeczywistości. O ile "odłam paryski" emigracji reprezentowany przez Giedroycia cieszy się jeszcze pewnym, choć często bezrefleksyjnym, uznaniem, o tyle intelektualiści emigracyjni mieszkający w Wielkiej Brytanii i ich dorobek został po 1989 roku po części wyparty, po części zaś skarykaturalizowany. Potencjał jaki stanowili Ci ludzie nie został właściwie wykorzystany u początków tworzenia III Rzeczpospolitej, faktu tego nie da się już zmienić. Tym, co wciąż można zrobić jest sięgnięcie do myśli emigracyjnej, zaaplikowanie tej dawki substancji tak intelektualnie odmiennej, do schorowanego organizmu współczesnej polskiej refleksji politycznej i społecznej. Fakt niepodjęcia tego zadania stanowi być może jedno z największych zaniechań polskiej inteligencji.

Wydaje się, że są dwie zasadnicze przyczyny takiego stanu rzeczy.

Po pierwsze, ładunek niezłomności reprezentowany przez tych ludzi i ich pracę, nijak nie przystawał do "ideologii bylejakości", wygodnego odurzenia, które zapanowało w wolnej Polsce. Zdecydowanie łatwiej było zapomnieć, niż uświadomić sobie ogrom wysiłku - intelektualnego i moralnego, jaki został wykonany przez emigracyjną elitę. Świadomość ta musiałaby bowiem zobowiązywać.

Po drugie, i co wydaje mi się istotniejsze, ideały emigracji nie są ideałami III RP. Pogłębiając wiedzę o emigracji uzyskujemy jednocześnie świadomość tego czym jest, a raczej czym nie jest obecnie istniejące państwo polskie. Emigracja była bowiem swoistą zamrażarką ideałów i postaw będących dorobkiem nie tylko II RP, ale całej przedwojennej polskiej tradycji intelektualnej. Nad Tamizą czy Loarą, w przestrzeni umysłowej nie stłamszonej cenzurą, gdzie nikt nie musiał wchodzić pod szafę umysłowej auto - kastracji, rozwijane były idee wyrastające poza horyzonty intelektualnych jamników.

Podstawową więc przyczyną powstania naszego projektu jest świadomość, że żywioł emigracyjny jest nie tylko formą polskości która mogła zaistnieć gdyby nie wydarzyła się II Wojna Światowa, ale przede wszystkim, że jest także brakującym elementem formy, której w Polsce nie udało się jeszcze wypracować.